Dəmir min ildən artıqdır istifadə olunsa da, paslanmayan polad materialşünaslıq dünyasında nisbətən yeni bir materialdır və ilk dəfə təxminən 100 il əvvəl istehsal edilmişdir. Müasir həyatın demək olar ki, hər sahəsində geniş istifadə olunduğunu nəzərə alsaq, bu ilk baxışda inanılmaz görünə bilər. Lakin bu, paslanmayan poladın nə qədər böyük və mühüm bir kəşf olduğunu göstərir. Bu metal müasir dünyanı dəyişdirmiş və səhiyyə və iaşə avadanlıqlarından tutmuş avtomobil və tikinti sənayesinə qədər demək olar ki, bütün istehsal sahələrində tətbiq olunmuşdur. Bundan əlavə, mis, alüminium və karbon polad kimi ənənəvi materiallarla müqayisədə daha üstün nəticələr göstərmişdir.
Paslanmayan poladın uğurunun sirri onun möhtəşəm fiziki və kimyəvi xüsusiyyətlərindədir. Paslanmayan polad yüksək korroziyaya davamlılıq, yüksək temperatur müqaviməti (1200°C-yə qədər), yaxşı formalaşdırılma və qaynaq qabiliyyəti, davamlılıq xüsusiyyətlərinə malikdir və paslanmır. Bundan əlavə, bu metal bir çox maddələrlə asan reaksiya vermir və xüsusi korroziyaya davamlı ərintilərlə müqayisədə daha ucuzdur. Son yüz il ərzində metallurqlar paslanmayan poladın istehsal üsullarını təkmilləşdirmiş, onun xüsusiyyətlərini idarə etməyi öyrənmiş və onu sabit keyfiyyətlə kütləvi şəkildə istehsal etməyi mümkün etmişlər.
2013-cü il bu möhtəşəm metalın kəşfinin 100 illiyini qeyd edir və bu məqalədə materialşünaslıq tarixindəki ən mühüm kəşflərdən birinin tarixçəsinə qısa nəzər salacağıq.
1913-cü ildə Böyük Britaniyanın Şeffild şəhərində yaşayan Harry Brearley “paslanmayan” poladı kəşf etdi. Ondan əvvəl də bir çox cəhdlər edilmişdi, lakin Brearley tərkibində 12.8% xrom olan ilk həqiqi paslanmayan poladın ixtiraçısı hesab olunur. O, əridilmiş dəmirə xrom əlavə edərək paslanmayan metal əldə etmişdi. Xrom çox vacib elementdir, çünki korroziyaya qarşı müqaviməti təmin edir. Bu kəşfdən sonra Şeffild şəhəri polad və metallurgiya ilə sinonim halına gəldi.
Brearley bu kəşfi Birinci Dünya Müharibəsinin başlanğıcında Britaniya ordusu üçün silah lülələrinin daxili səthlərinin eroziyası problemini həll etməyə çalışarkən təsadüfən etmişdir.
İlkin kəşfdən sonra paslanmayan poladın inkişafı sürətlə davam etdi. 1919-cu ildə Elwood Haynes martensitik paslanmayan polad üçün patent aldı, 1929-cu ildə Lüksemburqdan William J. Kroll çökmə ilə möhkəmlənən paslanmayan poladı kəşf etdi və 1930-cu ildə İsveçdə Avesta Ironworks zavodunda ilk dəfə dupleks paslanmayan polad istehsal edildi.
Paslanmayan poladın üstün xüsusiyyətləri illər keçdikcə daha yaxşı başa düşüldü və aşağıdakı qısa zaman xətti bu metalın tarixindəki əsas mərhələləri göstərir.
1919–1923-cü illər arasında paslanmayan polad Şeffilddə cərrahi skalpellərin, alətlərin və bıçaq-qaşıq dəstlərinin istehsalında istifadə olunmağa başlandı.
1920-ci illərin əvvəllərində müxtəlif xrom və nikel birləşmələri sınaqdan keçirildi. Poladın tərkibindəki xrom və nikel faizini göstərmək üçün “18/8” termini istifadə olunurdu.
1925-ci ildə azot turşusunun saxlanması üçün paslanmayan poladdan hazırlanmış çən istifadə edildi və bununla da bu metalın korroziyaya qarşı davamlılığı sübut edildi.
1926-cı ildə paslanmayan poladdan hazırlanmış ilk cərrahi implantlar istifadə olundu.
1928-ci ildə ilk paslanmayan polad fermentasiya qabı pivə istehsalında istifadə edildi və metalın gigiyenik xüsusiyyətləri sübut edildi. Bundan sonra qida və içki sənayesində geniş istifadə olunmağa başladı.
1930-cu illərdə ABŞ-da ilk paslanmayan polad qatar istehsal edildi.
1931-ci ildə ilk paslanmayan polad təyyarə yaradıldı.
1935-ci ilə qədər paslanmayan poladdan hazırlanmış mətbəx lavaboları geniş istifadə olunmağa başladı.
Tip 430 paslanmayan poladdan səs yazma cihazı üçün diametri 0.1 mm olan tel istehsal edildi.
1954-cü ildə ilk paslanmayan polad sualtı televiziya kamerası istehsal edildi.
1966-cı ildə Fransada paslanmayan polad turbin qanadlarına malik ilk gelgit elektrik stansiyası istifadəyə verildi.
1980-ci illərdə Temza çayı üzərində dünyanın ən uzun hərəkətli daşqın baryeri paslanmayan poladdan istifadə edilərək tikildi.
2010-cu ildə dünyada paslanmayan polad istehsalı 31 milyon tona çatdı.
2010-cu ildə Çində paslanmayan polad barabanlı təxminən 11 milyon paltaryuyan maşın istehsal edildi.
Son 100 ildə paslanmayan poladın təxminən 100 növü hazırlanmış və kommersiya istifadəsinə verilmişdir. Bu növlər əsasən dörd qrupa bölünür: martensitik, ferritik, austenitik və dupleks. Ferritik və martensitik paslanmayan polad maqnitlidir, austenitik paslanmayan polad isə maqnit deyil. Bu ərintilərə nikel, titan və mis kimi digər metallər də əlavə olunur. Həmçinin karbon və azot əlavə edilərək poladın ümumi xüsusiyyətləri yaxşılaşdırılır.
Bu gün Çin dünyada ən böyük paslanmayan polad istehsalçısıdır. Paslanmayan polad istehsalı və paylanması sahəsində aparıcı şirkətlərdən biri Finlandiyanın Espoo şəhərində yerləşən Outokumpu şirkətlər qrupudur.
Paslanmayan polad süni ürək qapaqlarının kiçik struktur hissələrindən tutmuş böyük memarlıq tikililərinə qədər çox geniş tətbiq sahəsinə malikdir. Çikaqodakı məşhur Cloud Gate heykəli kimi bir çox tanınmış memarlıq nümunələri də paslanmayan poladdan hazırlanmışdır.
Karbon emissiyalarının azaldılmasının vacibliyi haqqında məlumatlılıq artdıqca, bir çox ölkə korroziyaya davamlı və uzun xidmət müddətinə malik olan paslanmayan poladın istifadəsini təşviq edir. Bu metal tez-tez dəyişdirilmə və təmir tələb etmədiyi üçün daha səmərəlidir. Bundan əlavə, paslanmayan polad 100% təkrar emal edilə bilən materialdır və yenidən emal edildikdə keyfiyyətini itirmir. Bu xüsusiyyət ona bir neçə həyat dövrü qazandırır və davamlılıq baxımından digər metallarla müqayisədə üstün edir.
English
Русский